Notification
THANK YOU FOR MAKING AN APPOINTMENT AT AIH.
Would you like to pre-register?
Please fill in the information below
Urgent
VIÊM THỰC QUẢN TRÀO NGƯỢC VÀ TÌNH TRẠNG TĂNG NHẠY CẢM THỰC QUẢN
Tổng quan
Bạn đã điều trị viêm thực quản trào ngược trong nhiều tháng, thậm chí nhiều năm. Bạn đã uống đủ các loại thuốc giảm tiết acid, thay đổi chế độ ăn uống, kiêng cà phê, rượu bia, đồ cay nóng... nhưng cảm giác nóng rát sau xương ức, đau ngực hoặc khó chịu ở thực quản vẫn không cải thiện đáng kể.
Nếu bạn cũng đang rơi vào tình trạng này, có thể nguyên nhân không còn nằm ở lượng acid trong dạ dày nữa. Thay vào đó, thực quản của bạn có thể đã trở nên quá nhạy cảm, khiến chỉ một lượng rất nhỏ acid, thậm chí những kích thích hoàn toàn bình thường, cũng đủ gây ra cảm giác đau và khó chịu.
Tình trạng này được gọi là tăng nhạy cảm thực quản (Esophageal hypersensitivity). Đây là một nguyên nhân ngày càng được quan tâm ở những bệnh nhân vẫn còn triệu chứng trào ngược mặc dù đã được điều trị đúng và đủ bằng thuốc ức chế tiết acid. Hiểu đúng về bệnh lý này sẽ giúp người bệnh tránh việc kéo dài hoặc tăng liều thuốc không cần thiết, đồng thời lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp hơn.
Tăng nhạy cảm thực quản là gì?
Theo Thạc sĩ, Bác sĩ Mai Viễn Phương, Trưởng Đơn vị Nội soi tiêu hóa, Bệnh viện Quốc tế Mỹ (AIH), tăng nhạy cảm thực quản (Esophageal hypersensitivity) là tình trạng các đầu mút thần kinh trong thành thực quản hoặc hệ thần kinh trung ương phản ứng quá mức với những kích thích mà ở người bình thường không gây khó chịu hoặc chỉ gây cảm giác rất nhẹ. Hậu quả là người bệnh có thể xuất hiện các triệu chứng như nóng rát sau xương ức, đau ngực không do tim, cảm giác vướng hoặc khó chịu ở thực quản dù không có tổn thương thực thể đáng kể hoặc mức độ kích thích rất nhỏ.
Nói cách khác, vấn đề không nằm ở việc thực quản tiếp xúc với quá nhiều acid hay các yếu tố gây kích thích, mà nằm ở việc hệ thần kinh cảm nhận các kích thích này trở nên quá nhạy.
Cơ chế hình thành tăng nhạy cảm thực quản
Trong điều kiện bình thường, thực quản liên tục tiếp xúc với nhiều kích thích như:
Một lượng nhỏ dịch acid hoặc dịch không acid trào ngược từ dạ dày.
Sự căng giãn của thành thực quản khi nuốt thức ăn hoặc nước uống.
Những thay đổi nhẹ về nhiệt độ hoặc thành phần hóa học của thức ăn.
Ở người khỏe mạnh, các kích thích này thường không tạo ra triệu chứng. Tuy nhiên, ở người có tăng nhạy cảm thực quản, cùng một mức độ kích thích lại được hệ thần kinh ghi nhận là đau hoặc khó chịu. Điều này giống như việc "hạ thấp ngưỡng cảm nhận đau", khiến thực quản phản ứng quá mức với những tác nhân vốn không đáng kể.
Cơ chế bệnh sinh
Hiện nay, tăng nhạy cảm thực quản được xem là kết quả của sự phối hợp giữa nhiều cơ chế.
1. Tăng nhạy cảm ngoại vi
Các đầu tận thần kinh nằm trong lớp niêm mạc thực quản trở nên nhạy cảm hơn sau khi tiếp xúc kéo dài với acid, dịch mật hoặc các chất gây viêm. Những kích thích lặp đi lặp lại làm giảm ngưỡng hoạt hóa của các thụ thể cảm giác, khiến chỉ cần một lượng acid rất nhỏ hoặc một đợt trào ngược sinh lý cũng đủ gây triệu chứng.
2. Tăng nhạy cảm trung ương
Không chỉ các đầu dây thần kinh ở thực quản thay đổi, mà quá trình xử lý tín hiệu đau tại tủy sống và não bộ cũng bị biến đổi. Não khuếch đại các tín hiệu từ thực quản, làm người bệnh cảm nhận triệu chứng rõ rệt hơn so với mức kích thích thực tế.
Đây là cơ chế tương tự được ghi nhận trong nhiều rối loạn đau mạn tính khác như hội chứng ruột kích thích, đau cơ xơ hóa hoặc đau vùng chậu mạn tính.
3. Rối loạn hàng rào niêm mạc
Một số nghiên cứu cho thấy khoảng gian bào của biểu mô thực quản có thể giãn rộng (Dilated Intercellular Spaces), làm tăng tính thấm của niêm mạc. Khi đó, ion hydro (H⁺), pepsin hoặc các thành phần khác của dịch trào ngược dễ xâm nhập sâu hơn vào lớp niêm mạc và kích thích các đầu mút thần kinh.
4. Yếu tố tâm lý
Lo âu, căng thẳng kéo dài, mất ngủ hoặc trầm cảm không phải là nguyên nhân trực tiếp gây bệnh nhưng có thể làm tăng mức độ cảm nhận đau. Những yếu tố này ảnh hưởng đến trục não – ruột (brain–gut axis), khiến não xử lý tín hiệu từ thực quản theo hướng nhạy cảm hơn.
Tăng nhạy cảm thực quản và bệnh trào ngược dạ dày – thực quản
Thạc sĩ, Bác sĩ Mai Viễn Phương phân tích, hai tình trạng này có liên quan nhưng không hoàn toàn giống nhau.
Ở bệnh nhân trào ngược dạ dày – thực quản điển hình (GERD), triệu chứng chủ yếu xuất phát từ việc thực quản tiếp xúc quá nhiều với acid. Trong khi đó, ở tăng nhạy cảm thực quản, lượng acid có thể hoàn toàn bình thường, nhưng người bệnh vẫn xuất hiện triệu chứng do ngưỡng cảm nhận đau bị hạ thấp.
Theo tiêu chuẩn Rome IV, một nhóm bệnh nhân được chẩn đoán Reflux Hypersensitivity (quá mẫn với trào ngược) khi:
Nội soi thực quản bình thường hoặc không có tổn thương đáng kể.
Thời gian tiếp xúc acid nằm trong giới hạn bình thường.
Có mối liên quan rõ ràng giữa các đợt trào ngược và thời điểm xuất hiện triệu chứng trên theo dõi pH–trở kháng thực quản 24 giờ.
Nếu thời gian tiếp xúc acid bình thường và triệu chứng không liên quan đến các đợt trào ngược, người bệnh thường được xếp vào nhóm Functional Heartburn (ợ nóng chức năng).
Biểu hiện lâm sàng
Người bệnh có thể gặp một hoặc nhiều triệu chứng sau:
Nóng rát sau xương ức.
Đau ngực không do tim.
Cảm giác nóng hoặc rát lan lên cổ họng.
Cảm giác khó chịu sau khi ăn.
Triệu chứng kéo dài dù đã điều trị bằng thuốc ức chế bơm proton (PPI).
Đặc điểm nổi bật là mức độ triệu chứng thường không tương xứng với kết quả nội soi hoặc các xét nghiệm khách quan.
Ý nghĩa trong thực hành lâm sàng
Nhận biết tăng nhạy cảm thực quản có ý nghĩa quan trọng vì không phải mọi trường hợp còn triệu chứng sau điều trị PPI đều là do acid chưa được kiểm soát. Ở nhiều bệnh nhân, nguyên nhân chính là sự tăng nhạy cảm của hệ thần kinh cảm giác.
Do đó, việc tiếp tục tăng liều hoặc kéo dài thời gian sử dụng PPI thường mang lại lợi ích hạn chế. Sau khi loại trừ các nguyên nhân khác và xác định chẩn đoán, chiến lược điều trị nên hướng đến điều biến cảm nhận đau bằng các thuốc điều biến thần kinh (neuromodulators), kết hợp với giáo dục người bệnh, thay đổi lối sống và can thiệp tâm lý khi cần thiết.
Tăng nhạy cảm thực quản là tình trạng giảm ngưỡng cảm nhận đau của thực quản do sự phối hợp giữa tăng nhạy cảm ngoại vi, tăng nhạy cảm trung ương, rối loạn hàng rào niêm mạc và các yếu tố tâm lý. Người bệnh có thể có triệu chứng điển hình của GERD mặc dù mức độ trào ngược không tăng hoặc hoàn toàn bình thường. Việc nhận diện đúng bệnh lý này giúp tránh lạm dụng thuốc ức chế acid và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp hơn, tập trung vào điều hòa cảm nhận đau và cải thiện chất lượng cuộc sống.
Không phải mọi trường hợp nóng rát sau xương ức hoặc khó chịu ở thực quản kéo dài đều do acid dạ dày tiết quá nhiều. Trên thực tế, nhiều người bệnh vẫn còn triệu chứng dù đã điều trị đúng và đủ bằng thuốc ức chế tiết acid. Khi đó, cần nghĩ đến khả năng tăng nhạy cảm thực quản, một tình trạng có biểu hiện rất giống bệnh trào ngược dạ dày – thực quản nhưng cơ chế và hướng điều trị lại hoàn toàn khác.
Tại Khoa Tiêu hóa – Nội soi, Bệnh viện Quốc Tế Mỹ (AIH), với hệ thống nội soi độ phân giải cao Olympus thế hệ mới, các bác sĩ có thể phát hiện những tổn thương thực quản ngay từ giai đoạn sớm, đồng thời đánh giá toàn diện các nguyên nhân gây triệu chứng kéo dài ở thực quản.
Đặc biệt, với kinh nghiệm lâm sàng trong lĩnh vực tiêu hóa, các bác sĩ có thể giúp phân biệt giữa bệnh trào ngược dạ dày – thực quản (GERD) và tăng nhạy cảm thực quản (Esophageal Hypersensitivity), từ đó xây dựng phác đồ điều trị phù hợp cho từng người bệnh, tránh việc sử dụng thuốc kéo dài không cần thiết hoặc bỏ sót nguyên nhân thực sự gây triệu chứng.
Nếu đang gặp tình trạng nóng rát sau xương ức, đau ngực, cảm giác khó chịu vùng thực quản hoặc các triệu chứng trào ngược kéo dài dù đã điều trị nhưng chưa cải thiện, việc thăm khám chuyên khoa Tiêu hóa sẽ giúp xác định chính xác nguyên nhân, đánh giá mức độ bệnh và xây dựng phác đồ điều trị phù hợp, từ đó kiểm soát triệu chứng hiệu quả và giảm nguy cơ biến chứng.
Tài liệu tham khảo
aSwada A, Sifrim D, Fujiwara Y. Esophageal Reflux Hypersensitivity: A Comprehensive Review. Gut Liver. 2023;17(6):831-842. doi:10.5009/gnl220373. PMID: 36588526; PMCID: PMC10651372.
----------------------
Đăng ký khám và tư vấn tại Bệnh viện Quốc tế Mỹ (AIH)
☎Hotline: 1900 3399 || (028) 3910 9999
🌏Website: www.aih.com.vn
📍Địa chỉ: (Lối vào 199 Nguyễn Hoàng) Số 6, Đường Bắc Nam 3, Phường Bình Trưng (Quận 2 cũ), TP. Hồ Chí Minh
Leave a comment